Mühendis Rehberi: TBDY 2018, Modelleme ve Saha

Mühendisler için · For engineers

TBDY 2018 uygulamasında en çok sorulan sorular, ETABS, SAP2000, ideCAD ve ProtaStructure ile modellemenin püf noktaları, beton ve zemin kontrolleri, şantiye şefliği, iş güvenliği, hakediş ve fiyat farkı. Her cevabın altında kaynağı ve kaynak düzeyi yer alır.

Piyasada karşılaşılan sorunlar ve çözüm önerileriTBDY 2018: en çok sorulan sorularProgramlar ve modellemeSahada ve büroda çalışanlar için

Piyasada karşılaşılan sorunlar ve çözüm önerileri

İnşaat mühendislerinin sahada, büroda ve meslek hayatında en sık dile getirdiği sorunlar aşağıda konu başlıklarına ayrılmıştır. Her başlıkta önce sorunun ne olduğu ve hangi kaynağa dayandığı, sonra kaynaklarda öne çıkan çözüm önerileri verilir.

Meslek, istihdam ve çalışma koşulları

İnşaat Mühendisleri Odası’nın (İMO) üyelerle yaptığı anket çalışmaları, mesleğin en çok konuşulan sorununun istihdam ve ücret olduğunu gösteriyor. Aşağıdaki rakamlar İMO’nun 2021’de yayımlanan “Türkiye’de İnşaat Mühendisleri Gerçeği: İş, İstihdam ve İşsizlik” raporundan ve 2022 tarihli özet raporundan alınmıştır.

Gösterge	Değer	Not
İşsizlik oranı (tüm üyeler)	%28,2	Yaklaşık her on mühendisten üçü
35 yaş altı işsizlik	%48,3	Genç mühendislerde yaklaşık yarı yarıya
Kadın mühendislerde işsizlik	%47,1
Asgari ücretin altında kazanan (çalışanlar)	%27,5 – %28	2021 raporu %27,5; 2022 özeti %28
Geçinmek için borçlanan	%58,9	Kredi kullanan: %51,7
Kamuda çalışan mühendis oranı	%18,8	Yaklaşık beşte bir
Yurt dışına gitmek isteyen	%65,4	35 yaş altında %82,3
Geleceğinden kaygı duyan	%79,2

Kaynak: İMO raporu (Medyascope, 6 Mayıs 2021); İMO özet raporu (Şantiye Dergisi, 27 Aralık 2022). Güncel rakamlar için İMO’nun son raporuna bakılmalıdır.

Öne çıkan sorunlar

• Kısa süreli, kesintili ve güvencesiz işler; ücretsiz fazla mesai ve belirsiz çalışma saatleri.
• Şantiye şefliğinin kâğıt üzerinde kalması: bir mühendisin aynı anda birden fazla şantiyede şef görünmesi.
• Kamu yapım kurumlarının küçülmesi ve taşeronlaşma nedeniyle kamuda mühendislik kadrolarının azalması.
• Genç mühendislerin deneyimsizlik gerekçesiyle düşük ücretle çalıştırılması.

İMO’nun çözüm önerileri (özet)

• 1.500 m² üzerindeki her şantiyede tam zamanlı bir şantiye şefi; bir şefin birden fazla şantiyede görünmesinin engellenmesi (“Her Şantiyeye Bir Şef”).
• SGK meslek kodlarının fiilen yapılan işle karşılaştırılması ve TMMOB’nin belirlediği asgari mühendis ücretinin uygulanması.
• Müteahhit sınıflandırmasında zorunlu teknik personel sayısının artırılması.
• Kamu ihalelerinde belirli sayıda genç mühendis istihdamının şart koşulması.

Yapı denetim sistemi

6 Şubat 2023 depremlerinden sonra yapı denetim sistemi en çok tartışılan konulardan biri oldu. İMO, Mart 2023’te 4708 sayılı Yapı Denetimi Hakkında Kanun’a ilişkin sorunları ve önerilerini kamuoyuyla paylaştı.

İMO’nun tespit ettiği sorunlar

• Denetimin kamusal bir hizmet yerine ticari bir hizmet olarak görülmesi; denetim firmalarının kâr odaklı çalışması.
• Hizmet bedellerinin müteahhit baskısıyla düşürülmesi ve buna bağlı olarak nitelikli personelden kaçınılması.
• Bazı durumlarda mühendis imzalarının fiilî hizmet verilmeden kullanılması.
• Teknik personelin yetkinliğinin denetlenmeden denetim görevine atanması.
• 1938’den beri değişmeyen 3458 sayılı Kanun’un her mühendise tüm alt alanlarda yetki vermesi.

İMO’nun önerileri (seçilmiş)

• Proje denetiminin yapım denetiminden ayrılması; idari özerkliği olan kamusal Etüt ve Proje Denetim Birimleri.
• Denetim firmalarının müteahhit ve yapı sahibiyle mali bağı olmayan, kamu tarafından görevlendirilen ve ücretlendirilen kuruluşlar olması.
• Hazır beton üreticilerinin yükümlülük ve yaptırımlarla sisteme dahil edilmesi.
• Denetim firmalarında meslek odasınca belgelendirilmiş en az bir “Yetkin İnşaat Mühendisi” bulunması.
• Mühendis ve mimarlar için mesleki sorumluluk sigortası.
• Tüm yapıların imar ihlali, taşıyıcı sistem değişikliği ve hasar açısından periyodik olarak denetlenmesi.

Kaynak: Evrensel, 23 Mart 2023 (İMO II. Başkanı Nusret Suna’nın açıklaması)

2025 mevzuat değişiklikleri

Yapı Denetimi Uygulama Yönetmeliği, 12 Haziran 2025 tarihli ve 32924 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan yönetmelikle değiştirildi. İMO’nun duyurusu ve değişiklik metni karşılaştırıldığında öne çıkan başlıklar şunlar:

• Bankaların yanında sigorta şirketlerinin düzenlediği kefalet senetleri de teminat olarak kabul ediliyor.
• Yasal dayanak: 7534 sayılı Kanun (RG 12.12.2024, 32750) 4708 sayılı Kanun’un 5. maddesini değiştirdi. Sözleşmeye esas inşaat alanı 500 m²’ye kadar olan işlerde yapı sahibi denetim kuruluşunu elektronik dağıtım olmadan seçebiliyor; diğer işlerde görevlendirme elektronik ortamda yapılıyor. Yönetmelik bu kuralı uyguluyor ve 500 m²’ye kadar olan işlerde hizmet bedeli oranının %3,5’e kadar artırılabilmesini öngörüyor.
• Denetim kuruluşları belirli şartlarla başka illerde çalışabiliyor; ilde elektronik sistemle görevlendirilebilecek kuruluş varsa bu hak sona eriyor.
• Hizmet bedeline esas birim maliyetler ve teminat tutarlarının yıllık güncellenmesinde ÜFE ve TÜFE değişimlerinin ortalaması esas alınıyor (oranlar değil, tutarlar güncelleniyor). Ayrıntı için değişiklik metnini kontrol edin.
• İnşaata en az 3 ay başlanmaması veya devam edilmemesi ve denetim görevlerinden (kalıp ve donatı imalatını teslim alma, beton dökümüne nezaret etme gibi) keyfî kaçınma sözleşme feshi gerekçesi sayılıyor.
• Güçlendirme işlerinde denetim bedeli, binanın tamamı üzerinden hesaplanan bedelin en az %25’i oluyor.
• Birçok form güncellendi, bazı ekler kaldırıldı; işlemler Bakanlığın belirleyeceği dijital ortama taşınıyor.

Müteahhit sınıflandırması (16 Eylül 2025)

• Yapı Müteahhitlerinin Sınıflandırılması ve Kayıtlarının Tutulması Hakkında Yönetmelik’te 16.09.2025’te değişiklik yapıldı; bazı maddeler 01.01.2026’da yürürlüğe girdi.
• Şantiye şefleri ve yapı ustalarının kayıtları elektronik olarak Şantiye-M sisteminde tutulacak.
• Yönetmelikte 27.01.2026 (RG 33150) ve 14.05.2026 (RG 33253) tarihlerinde yeni değişiklikler yapıldı; yetki belgesi grubu sorularında en güncel metni kontrol edin.
• Mevcut yapılarda onarım, tadilat ve güçlendirme işlerinde her yetki grubu kullanılabilecek.

Kaynak: Gayrimenkul Gündemi; Alomaliye, 27.01.2026; Alomaliye, 14.05.2026. Sınıf eşikleri ve personel şartları için yönetmelik metnine bakılmalıdır.

Deprem güvenliği: sık yapılan tasarım ve uygulama hataları

Depremlerden sonra yapılan incelemelerde aynı hatalar tekrar tekrar karşımıza çıkıyor. İMO’nun deprem bölgesi raporu yıkımların başlıca nedenleri olarak yetersiz denetimi, kullanılan malzemeyi ve zayıf zemin koşullarını gösteriyor; yumuşak zemin üzerindeki 10–15 katlı, esnek taşıyıcı sistemli binaların ağır hasar aldığını belirtiyor. Bilirkişi inşaat mühendisi Suat Torun’un sıraladığı hatalar ve bunların TBDY 2018’deki karşılıkları aşağıdadır.

Sık görülen hata	Sonucu	Önlem / ilgili kural
Zayıf kolon – güçlü kiriş	Kolonlarda mafsallaşma ve kat göçmesi	Güçlü kolon koşulu: kolon moment kapasiteleri toplamı, kiriş kapasiteleri toplamının en az 1,2 katı (TBDY 7.3.5.1)
Düz (nervürsüz) donatı	Donatı betondan sıyrılır, aderans kaybolur	Nervürlü B420C/B500C donatı (TBDY 2018)
Yetersiz kesit (18–20 cm kolon)	Eksenel yük ve kesme kapasitesi yetersiz	Dikdörtgen kolonda kısa kenar ≥ 300 mm, dairesel kolonda çap ≥ 350 mm; Ac ≥ Ndm/(0,40 fck) (TBDY 7.3.1)
Etriye aralığı geniş, kancalar 135° değil	Sargı yok, kesme göçmesi	Sarılma bölgesi kurallarına uygun, 135° kancalı etriye
Yumuşak / zayıf kat (dükkân katı)	Göçmenin tek katta yoğunlaşması	B1 ve B2 düzensizlik kontrolleri (TBDY Tablo 3.6); zemin katta perdelerin sürekliliği
Kolonların tadilatta kesilmesi	Taşıyıcı sistemin zayıflaması	Taşıyıcı elemana müdahalede proje ve denetim şartı; kullanım dönemi denetimi
Düşük dayanımlı beton, iri agrega, deniz kumu	Dayanım kaybı, donatı korozyonu	C25–C80 beton (TBDY 7.2.5.3); hazır beton denetimi, numune ve karot kontrolleri
Yetersiz zemin etüdü / sıvılaşma	Temel göçmesi, devrilme	TBDY Bölüm 16’ya uygun zemin etüdü ve sıvılaşma değerlendirmesi
Perdelerin kirişlerle bağlanmaması, çerçeve süreksizliği	Yük aktarımı bozulur	Sürekli çerçeve aksları; döşeme–perde bağlantıları
Bitişik binaların çarpışması	Komşu bina hasarı	Yeterli derz boşluğu

Kaynaklar: Suat Torun açıklaması (AA aracılığıyla, sol.org.tr); İMO deprem bölgesi raporu (NTV aracılığıyla). Yönetmelik madde numaraları TBDY 2018 metninden kontrol edilmelidir.

Beton kalitesi, numune alma ve kür

Sahada en çok tartışma yaratan konulardan biri, numune sonuçlarının düşük çıkmasıdır. Türkiye Hazır Beton Birliği (THBB) Başkanı Yavuz Işık’ın açıklamasına göre hatalı numune alma ve saklama, betonun gerçekte olduğundan bir hatta iki dayanım sınıfı düşük raporlanmasına yol açabiliyor.

Numune sürecinde en sık yapılan hatalar

• Numuneyi alan personelin yeterli eğitim almamış olması; aşınmış veya standart dışı kalıplar.
• Numunelerin şantiyede termal kutuda korunmaması; laboratuvara çok erken veya çok geç taşınması.
• Kür havuzuna geç konulması; havuzda su seviyesi ve sıcaklık kontrolünün yetersiz olması.
• Deney sırasında numunenin merkezlenmemesi ve pres kalibrasyonu sorunları.

Doğru uygulama

• Üretici öz denetimi ve uygunluk değerlendirmesi: TS EN 206 ve TS 13515.
• THBB’ye göre taze beton üretimden sonra yaklaşık iki saat içinde kalıba yerleştirilmeli. Siparişte dayanım sınıfının yanında çevresel etki (maruziyet) sınıfı, klorür sınıfı, kıvam ve en büyük agrega boyutu yazılmalı; teslimde irsaliye ve kıvam (çökme) kontrol edilmelidir.
• Elektronik Beton İzleme Sistemi (EBİS): numuneler yapı denetim kuruluşunun gözetiminde laboratuvar personelince alınır ve RFID etiketiyle izlenir (Tebliğ, RG 18.12.2018, 30629; değişiklik 22.02.2024).
• Sonuç düşükse önce TS EN 206 / TS 13515 uygunluk kriterleri ve numune kayıtları gözden geçirilir. Gerekirse yapıdan karot alınır: alma ve deney TS EN 12504-1, değerlendirme TS EN 13791:2019 (Yapılarda ve Öndökümlü Beton Bileşenlerde Yerinde Basınç Dayanımı Tayini). Narinlik, çap ve donatı gibi düzeltme esasları ulusal tamamlayıcı TS 13685:2023’tedir. Karot yaşı 28 günü aşmışsa olgunluk farkı (20 °C × 28 gün eşdeğeri) dikkate alınmalıdır; yerinde dayanım ile standart numune dayanımı arasındaki 0,85 ilişkisi bir “karot düzeltme katsayısı” değildir.
• Kür: TS 500 Madde 4.2 sıcak ve soğuk havada beton dökümü için TS 1248 ve TS 1247’ye atıf yapar. TS EN 13670 kür sınıfları tanımlar: Sınıf 1 en az 12 saat; Sınıf 2, 3 ve 4 yüzey dayanımı sırasıyla f_ck‘nın %35, %50 ve %70’ine ulaşana kadar. Sıcak ve rüzgârlı havada kür daha da önemlidir.

Kaynaklar: Şantiye Dergisi, 2 Mart 2023 (THBB açıklaması); THBB Akademi – Karot Numunesi Alma ve Yerinde Beton Basınç Dayanımı Değerlendirme Rehberi; EBİS Tebliği (Lexpera); ÇSGB Güvenli İnşaat – Beton döküm işleri.

Zemin etüdü ve yerel zemin sınıfı

Proje müellifleriyle zemin etüdü raporu hazırlayanlar arasında en çok sorulan konular; yerel zemin sınıfının (ZA–ZF) nasıl belirlendiği, ZF sınıfında sahaya özel analiz gereği ve sıvılaşma değerlendirmesidir. Depremler sonrası incelemeler, yetersiz zemin etüdünün sıvılaşma ve temel kaynaklı hasarlarla ilişkili olduğunu gösteriyor (bkz. Deprem güvenliği: sık yapılan tasarım ve uygulama hataları).

• Yerel zemin sınıfı, ilk 30 m’deki ortalama kayma dalgası hızı ve diğer parametrelerle TBDY Bölüm 16’ya göre belirlenir. (V_S)₃₀ aritmetik ortalama değil, harmonik ortalamadır: (V_S)₃₀ = 30 / Σ(h_i/V_Si) (Denk. 16.2).
• ZF sınıfı zeminlerde yönetmelik, sahaya özel zemin davranış analizi ister (16.5); tasarım spektrumu doğrudan tablolardan alınamaz.
• Sıvılaşma: TBDY 16.6’ya göre yeraltı suyu seviyesinin altında kalan, yüzeyden 20 m derinliğe kadar olan sıvılaşabilir zemin tabakalarında değerlendirilir; sıvılaşmaya karşı güvenlik katsayısı F_SL ≥ 1,10 olmalıdır.
• Spektral ivme katsayıları (S_S, S₁) AFAD Türkiye Deprem Tehlike Haritaları uygulamasından (tdth.afad.gov.tr) koordinata göre alınır; zemin katsayılarıyla S_DS ve S_D1 hesaplanır. AFAD değerleri V_S30 = 760 m/s referans kaya içindir; F_S ve F₁ katsayıları zemin sınıfının yanında S_S ve S₁‘e de bağlıdır ve tablo değerleri arasında doğrusal enterpolasyon yapılır.

Şantiye güvenliği

İSİG Meclisi’nin 2025 raporuna göre Türkiye’de 2025’te en az 2.105 işçi çalışırken hayatını kaybetti. İnşaat/yol iş kolu en az 493 ölümle toplamın yaklaşık %23’ünü oluşturuyor (raporun sektör dökümünde 521; iki sınıflandırma farklıdır). Ülke genelinde en sık ölüm nedenleri arasında ezilme/göçük (374) ve yüksekten düşme (354) var; bu iki neden şantiyelerde de sık görülür. Bu veriler resmî SGK istatistikleri değildir.

• Yüksekte çalışmada toplu korumayı (korkuluk, güvenlik ağı, iskele) kişisel korumadan önce planlayın.
• Kalıp ve iskele söküm/kurulumunu yazılı prosedür ve sorumlu mühendis kontrolüyle yapın; beton dökümü sırasında kalıp altına personel girişini sınırlayın.
• Kazı işlerinde iksa ve şev güvenliğini proje aşamasında hesaplayın; komşu yapıların temellerini değerlendirin.
• Şantiye şefinin fiilen şantiyede bulunması, İSG uzmanıyla birlikte günlük risk kontrolü yapması.

Kaynak: bianet, 9 Ocak 2026 (İSİG Meclisi 2025 raporu). Rakamlar İSİG’in basın ve kamu kaynaklarından derlediği en az sayılardır.

Maliyet, hakediş ve fiyat farkı

Yüksek enflasyon dönemlerinde girdi maliyetleri ile sözleşmedeki fiyat farkı formülü arasındaki açık, müteahhitlerin ve şantiye mühendislerinin en çok konuştuğu konu oluyor. Örneğin Türkiye Müteahhitler Birliği Başkanı Erdal Eren, Ocak 2022’de TBMM Plan ve Bütçe Komisyonu’nda Mayıs 2020–Aralık 2021 arasında ortalama girdi maliyetlerinin yaklaşık %277 arttığını, sözleşmelerin ise fiyat farkıyla yalnızca yaklaşık %120 karşıladığını söyledi.

• En çok sorulan pratik konular: TÜİK endeksleriyle fiyat farkı hesabı, hakediş düzenleme, metraj ve ataşman, keşif artışı, iş programı revizyonu ve süre uzatımı.
• Hesap örneklerini paylaşırken hangi tebliğ ve endekslerin kullanıldığını ve tarih aralığını açıkça yazmak yanlış uygulamaların önüne geçer.

Kaynak: Şantiye Dergisi, 9 Ocak 2022. Güncel fiyat farkı esasları için yürürlükteki Kamu İhale mevzuatına bakılmalıdır.

Dijitalleşme ve BIM

BIM (Yapı Bilgi Modellemesi) Türkiye’de hızla gündeme gelse de yaygınlaşması yavaş. 2024 tarihli bir yüksek lisans tezi, 112 makalelik sistematik literatür taramasıyla BIM’in yaygınlaşmasının önündeki engelleri belirleyip AHP yöntemiyle önem derecelerine göre sıralıyor ve bir yol haritası öneriyor.

• Sık sorulan konular: Revit–ETABS/ideCAD/ProtaStructure arasında model aktarımı (IFC), çakışma kontrolü, metraj çıkarımı ve şablon/aile kütüphaneleri.
• Kurumsal ölçekte engeller genelde lisans maliyeti, eğitimli personel eksikliği ve sözleşmelerde BIM şartının olmamasıdır; tezin ayrıntılı sıralaması için kaynağa bakın.

Kaynak: Kılınç Yiğit, M. (2024), Hasan Kalyoncu Üniversitesi, yüksek lisans tezi.

TBDY 2018: en çok sorulan sorular

Türkiye’de statik proje yapan mühendislerin meslek forumlarında ve program destek kanallarında en sık sorduğu sorular, Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği’nin uygulamasıyla ilgilidir. Aşağıdaki cevaplar yönetmelik maddelerine ve program üreticilerinin resmî dokümanlarına dayanır. Her cevabın altında kaynak ve kaynak düzeyi belirtilmiştir:

• Resmî doküman: Yönetmelik metninde ya da program üreticisinin resmî yardım sayfasında doğrulandı.
• İkincil kaynak: Akademik çalışma veya sektör yayınından alındı; yönetmelik metniyle karşılaştırılması önerilir.

Deprem tehlikesi ve tasarım spektrumu

Standart bir binayı hangi deprem yer hareketi düzeyine göre tasarlamalıyım?

TBDY 2018 dört deprem yer hareketi düzeyi tanımlar. Yeni binaların tasarımı genel olarak DD-2 düzeyine göre yapılır; diğer düzeyler bina önem sınıfı, yükseklik ve performans hedefine göre devreye girer.

• DD-1: 50 yılda aşılma olasılığı %2 (tekrarlanma periyodu 2.475 yıl)
• DD-2: 50 yılda %10 (475 yıl) – standart tasarım depremi
• DD-3: 50 yılda %50 (72 yıl)
• DD-4: 50 yılda %68 (43 yıl) – servis depremi

İkincil kaynakla doğrulandı Kaynak: TBDY 2018 (Resmî Gazete 18.03.2018, sayı 30364 mükerrer; yürürlük 01.01.2019), Bölüm 2; tablo değerleri P. Gülkan, ODTÜ DMC yorum metni ile karşılaştırıldı

Spektrum parametrelerini nereden almalıyım?

S_S ve S₁ değerleri, binanın coğrafi koordinatı girilerek AFAD’ın Türkiye Deprem Tehlike Haritaları İnteraktif Web Uygulamasından alınır. Yerel zemin sınıfına göre F_S ve F₁ katsayılarıyla S_DS = S_S·F_S ve S_D1 = S₁·F₁ hesaplanır. ideCAD gibi programlar bu adımı bir sihirbazla yapar; koordinat hatası en sık rastlanan veri girişi hatasıdır.

Resmî doküman Kaynak: AFAD TDTH; ideCAD Yardım – TBDY 2018

Yatay elastik tasarım spektrumu adım adım nasıl hesaplanır?

En çok sorulan hesap budur. Adımlar şunlardır:

• 1. Harita değerleri: AFAD uygulamasından koordinata ve deprem düzeyine (ör. DD-2) göre S_S (kısa periyot) ve S₁ (1 saniye) okunur. Bu değerler V_S30 = 760 m/s referans kaya içindir.
• 2. Zemin katsayıları: Yerel zemin sınıfına göre F_S ve F₁ aşağıdaki tablolardan alınır. Tablo sütunları arasında kalan S_S ve S₁ değerleri için doğrusal enterpolasyon yapılır. ZF sınıfında tablo kullanılamaz; sahaya özel analiz gerekir.
• 3. Tasarım katsayıları: S_DS = S_S·F_S ve S_D1 = S₁·F₁.
• 4. Köşe periyotları: T_A = 0,2·S_D1/S_DS; T_B = S_D1/S_DS; T_L = 6 s.
• 5. Spektrum eğrisi S_ae(T) [g]: 0 ≤ T < T_A için (0,4 + 0,6·T/T_A)·S_DS; T_A ≤ T ≤ T_B için S_DS (sabit ivme bölgesi); T_B < T ≤ T_L için S_D1/T; T > T_L için S_D1·T_L/T².

Zemin	SS ≤ 0,25	0,50	0,75	1,00	1,25	SS ≥ 1,50
ZA	0,8	0,8	0,8	0,8	0,8	0,8
ZB	0,9	0,9	0,9	0,9	0,9	0,9
ZC	1,3	1,3	1,2	1,2	1,2	1,2
ZD	1,6	1,4	1,2	1,1	1,0	1,0
ZE	2,4	1,7	1,3	1,1	0,9	0,8
ZF	Sahaya özel analiz

Tablo: kısa periyot zemin katsayısı F_S.

Zemin	S1 ≤ 0,10	0,20	0,30	0,40	0,50	S1 ≥ 0,60
ZA	0,8	0,8	0,8	0,8	0,8	0,8
ZB	0,8	0,8	0,8	0,8	0,8	0,8
ZC	1,5	1,5	1,5	1,5	1,5	1,4
ZD	2,4	2,2	2,0	1,9	1,8	1,7
ZE	4,2	3,3	2,8	2,4	2,2	2,0
ZF	Sahaya özel analiz

Tablo: 1,0 saniye periyot zemin katsayısı F₁.

Çözümlü örnek (kurgusal değerler)

S_S = 1,20, S₁ = 0,35, zemin sınıfı ZD olsun. Bu değerler örnek içindir, gerçek bir konuma ait değildir.

F_S: 1,00 (1,1) ile 1,25 (1,0) arasında enterpolasyon: F_S = 1,1 − 0,1·(0,20/0,25) = 1,02 → S_DS = 1,20·1,02 = 1,224.

F₁: 0,30 (2,0) ile 0,40 (1,9) arasında: F₁ = 1,95 → S_D1 = 0,35·1,95 = 0,683.

Köşe periyotları: T_A = 0,2·0,683/1,224 = 0,112 s; T_B = 0,683/1,224 = 0,558 s.

Spektral ivme: T = 0,30 s için T_A ≤ T ≤ T_B olduğundan S_ae = 1,224 g. T = 0,80 s için S_ae = 0,683/0,80 = 0,853 g.

Sık hata: Enterpolasyon yapmadan en yakın sütunu almak (burada F₁ = 2,0 alınırsa S_D1 %2,6 büyük çıkar) veya F_S ile F₁ tablolarını karıştırmak.

Resmî doküman (Bakanlık sunumu) Kaynak: ÇŞB – TBDY 2018 Bölüm 2 sunumu (FS, F1 tabloları ve spektrum); TBDY 2018 (Resmî Gazete 18.03.2018, sayı 30364 mükerrer; yürürlük 01.01.2019), Bölüm 2

Deprem tasarım sınıfı (DTS) ve bina kullanım sınıfı (BKS) nasıl belirlenir?

BKS ve bina önem katsayısı I:

• BKS = 1, I = 1,5: deprem sonrası hemen kullanılması gereken binalar (hastane, itfaiye, haberleşme vb.) ve tehlikeli madde içeren binalar.
• BKS = 2, I = 1,2: insanların kısa süreli ve yoğun olarak bulunduğu binalar (okul, spor salonu, sinema vb.).
• BKS = 3, I = 1,0: diğer binalar (konut, işyeri, otel vb.).

DTS, DD-2 düzeyindeki S_DS değerine ve BKS’ye göre seçilir:

• S_DS < 0,33 → BKS 1 için DTS 4a; BKS 2–3 için DTS 4
• 0,33 ≤ S_DS < 0,50 → DTS 3a / DTS 3
• 0,50 ≤ S_DS < 0,75 → DTS 2a / DTS 2
• S_DS ≥ 0,75 → DTS 1a / DTS 1

Yukarıdaki örnekte S_DS = 1,224 olduğundan bir konut binası (BKS 3) DTS 1 sınıfındadır. DTS; izin verilen taşıyıcı sistemleri, bina yükseklik sınıfı (BYS) sınırlarını ve hesap yöntemini belirler. Örneğin DTS 1–2a’da BYS 1, H_N > 70 m olan binalardır.

İkincil kaynak; sınırlar için TBDY Tablo 3.2 Kaynak: TBDY 2018 (Resmî Gazete 18.03.2018, sayı 30364 mükerrer; yürürlük 01.01.2019), Tablo 3.1–3.3; TBDY tablolarını aktaran akademik makale (DergiPark, 2024)

Azaltılmış tasarım spektrumu nedir? R, D ve I nasıl kullanılır?

Elastik spektrum, binanın sünek davranışı ve dayanım fazlalığı dikkate alınarak deprem yükü azaltma katsayısı R_a(T) ile azaltılır: S_aR(T) = S_ae(T) / R_a(T).

• T > T_B için R_a(T) = R / I
• T ≤ T_B için R_a(T) = D + (R/I − D)·T/T_B

Yani kısa periyotlu (rijit) binalarda azaltma R/I’ya kadar çıkmaz; T = 0’da yalnızca D kadardır. R taşıyıcı sistem davranış katsayısı, D dayanım fazlalası katsayısıdır ve ikisi de TBDY Tablo 4.1’den sistem türü ve süneklik düzeyine göre alınır.

Örnek (devam): R = 8, D = 3, I = 1 olsun. T = 0,80 s > T_B için R_a = 8 ve S_aR = 0,853/8 = 0,107 g. T = 0,30 s için R_a = 3 + 5·0,30/0,558 = 5,69 ve S_aR = 1,224/5,69 = 0,215 g. Bu fark, kullanıcı tanımlı spektrumu yalnızca R’ye bölmenin rijit binalarda neden hatalı olduğunu gösterir.

İkincil kaynakla doğrulandı Kaynak: TBDY denklemlerini aktaran makale (DergiPark); ideCAD – azaltılmış spektrum (4.2.1.2)

Eşdeğer deprem yükü yöntemi ne zaman kullanılabilir, nasıl hesaplanır?

Kullanım koşulu: Yöntem, her katta burulma düzensizliği katsayısının η_bi ≤ 2,0 olduğu ve B2 (yumuşak kat) düzensizliği bulunmayan, yüksekliği sınırlı binalarda kullanılabilir. Yükseklik sınırı BYS ile tanımlanır (DTS 1–2a’da BYS ≥ 4, yani H_N ≤ 42 m; DTS 3–4a’da BYS ≥ 5 gibi; ayrıntı TBDY Tablo 3.3 ve 4.4). Diğer binalarda mod birleştirme yöntemi kullanılır.

Taban kesme kuvveti: V_tE = m_t·S_aR(T_p)·g ≥ 0,04·m_t·I·S_DS·g. Burada m_t·g bina toplam ağırlığıdır (deprem hesabına giren kütle).

Hakim periyot T_p: Genellikle Rayleigh yöntemiyle hesaplanır, ancak ampirik T_pA = C_t·H_N^3/4 değerinin 1,4 katından büyük alınamaz. C_t: betonarme çerçeve 0,1; çelik çerçeve 0,08; diğer binalar 0,07. Deprem yükünün tamamının betonarme perdelerle taşındığı binalarda C_t perde alanlarına bağlı ayrı bir denklemle hesaplanır. H_N, bodrum üstündeki bina yüksekliğidir (m).

Katlara dağıtım: Tepe katına ek eşdeğer kuvvet ΔF_N = 0,0075·N·V_tE uygulanır; kalan kuvvet kat ağırlığı ve yüksekliğiyle orantılı dağıtılır: F_i = (V_tE − ΔF_N)·m_iH_i / Σ(m_jH_j). Kuvvetler, ±%5 ek dışmerkezlikle kütle merkezlerine uygulanır.

Çözümlü örnek: 8 katlı betonarme çerçeve (kurgusal)

Kat yüksekliği 3 m, H_N = 24 m, her kat ağırlığı eşit, toplam W = 20.000 kN; yukarıdaki spektrum, R = 8, D = 3, I = 1.

Periyot sınırı: T_pA = 0,1·24^0,75 = 1,08 s → Rayleigh periyodu en fazla 1,4·1,08 = 1,52 s alınabilir. Rayleigh ile T_p = 0,80 s bulunduğunu varsayalım.

Taban kesme kuvveti: V_tE = 20.000·0,107 = 2.133 kN. Alt sınır: 0,04·1·1,224·20.000 = 979 kN. Koşul sağlanıyor.

Dağıtım: ΔF_N = 0,0075·8·2.133 = 128 kN. Eşit kütlede F_i = (2.133 − 128)·H_i/ΣH; ΣH = 108 m. 1. kat: 55,7 kN; 8. kat: 445,5 + 128 = 573,5 kN.

Kontrol: Kat kuvvetlerinin toplamı taban kesme kuvvetine eşit olmalıdır (2.133 kN).

TBDY 2018 4.7; ikincil kaynak ve program dokümanı Kaynak: VtE denklemi (DergiPark); kullanım koşulları (DergiPark); ideCAD – hakim periyot (4.7.3)

Düzensizlikler, ek dışmerkezlik ve modal analiz

Burulma, dayanım ve rijitlik düzensizliğinin sınır değerleri nelerdir?

• A1 – Burulma düzensizliği: burulma düzensizliği katsayısı η_bi > 1,2
• B1 – Komşu katlar arası dayanım düzensizliği (zayıf kat): η_ci < 0,80 ise düzensizlik vardır; η_ci hiçbir katta 0,60’ın altına düşemez. ideCAD, 0,60 ≤ η_ci < 0,80 aralığında R katsayısını düzenleyerek hesaba devam eder; 0,60’ın altında sistemin güçlendirilmesini ister.
• B2 – Komşu katlar arası rijitlik düzensizliği (yumuşak kat): η_ki > 2,0

Burulma ve yumuşak kat oranları, ±%5 ek dışmerkezlik etkisi altında hesaplanan göreli kat ötelemelerinden bulunur. A1 ve B2 düzensizlikleri, hangi deprem hesap yönteminin kullanılabileceğini etkiler (Madde 4.6).

Katsayılar nasıl hesaplanır?

• η_bi (A1): Bir katta, deprem doğrultusundaki en büyük göreli kat ötelemesinin (Δ_i)_max aynı kattaki ortalama göreli kat ötelemesine (Δ_i)_ort oranıdır. Örnek: bir köşede 12 mm, karşı köşede 6 mm → ortalama 9 mm; η_bi = 12/9 = 1,33 > 1,2 → A1 var. Bu durumda γ_E = 0,90 olur (bkz. sonraki soru) ve η_bi > 2,0 ise eşdeğer deprem yükü yöntemi kullanılamaz.
• η_ci (B1): Bir kattaki toplam etkili kesme alanının bir üst kattakine oranıdır. Etkili kesme alanı A_e = ΣA_w + ΣA_g + 0,15·ΣA_k olarak alınır (A_w: kolon gövde alanları, A_g: deprem doğrultusuna paralel perde alanları, A_k: dolgu duvar alanları). Örnek: zemin katta A_e = 7,5 m², 1. katta 10 m² → η_ci = 0,75 → B1 var (0,60 ile 0,80 arasında).
• η_ki (B2): Bir kattaki ortalama göreli kat ötelemesi oranının (Δ_i/h_i)_ort, bir üst veya bir alt kattakine oranıdır. Örnek: zemin katta 0,0040, 1. katta 0,0018 → η_ki = 2,22 > 2,0 → yumuşak kat. Tipik neden: zemin katta dükkân için duvarların kaldırılması ve kat yüksekliğinin artırılması.

Pratik çözümler: A1 için rijitliği plana dengeli dağıtın (perdeleri kenarlara ve simetrik yerleştirin); B1 ve B2 için zayıf/yumuşak katta perde veya kolon kesitlerini artırın, kat yüksekliği farkını azaltın.

Sınır değerler ve A_e ifadesi TBDY 2018 Tablo 3.6 metniyle doğrulandı Kaynak: TBDY 2018 (Resmî Gazete 18.03.2018, sayı 30364 mükerrer; yürürlük 01.01.2019), Madde 3.6.2.1, Tablo 3.6; ideCAD – A1, ideCAD – B1, ideCAD – B2

Ek dışmerkezlik nasıl uygulanır, programda kaç analiz gerekir?

Kütle merkezi, deprem doğrultusuna dik kat boyutunun ±%5’i kadar kaydırılarak ek dışmerkezlik etkisi hesaba katılır. ideCAD’in TBDY uygulamasında kütle kaydırma yöntemi seçildiğinde dört ayrı modal analiz yapılır. ETABS’ta rijit diyafram kullanıldığında otomatik deprem yükü için dışmerkezlik kütle merkezinde toplanır, yarı rijit diyaframda ise her düğüme uygulanır; diyafram atanmamışsa dışmerkezlik uygulanmaz.

TBDY’de asıl yöntem mod birleştirme olduğu için spektral analizdeki uygulamaya dikkat edin: ETABS ek dışmerkezliği spektrum analizinde ya sonuca eklenen yaklaşık bir burulma momenti olarak ya da (ETABS 2015 ve sonrası) kütle kaydırmalı dinamik yöntemle uygulayabilir. İki yöntem farklı A1 ve öteleme sonucu verebilir; hangisinin kullanıldığı hesap raporunda belirtilmelidir.

Resmî program dokümanıyla doğrulandı (±%5 değeri ideCAD A1 sayfasında) Kaynak: ideCAD forum (resmî duyuru, 2019); CSI – Rijit ve yarı rijit diyafram; CSI – spektral analizde ek dışmerkezlik

Modal analizde kaç mod yeterli? Kütle katılım oranı tutmuyor.

Mod birleştirme yönteminde her deprem doğrultusunda hesaba katılan modların etkin kütleleri toplamının bina toplam kütlesinin yeterli bir oranına (TBDY Madde 4.8.1.2(a): her iki doğrultuda %95’ten az olamaz) ulaşması istenir. Oran tutmuyorsa:

• Mod sayısını artırın; bodrum katlar ve rijit temeller kütle oranını düşürür, bu katların modellemesini kontrol edin.
• CSI’a göre Ritz vektörleri, aynı mod sayısıyla özvektörlere göre daha yüksek katılım verir ve eksik kütle modlarını otomatik içerir; yatay yer hareketi için de verimlidir.
• Özvektörler model hatalarını bulmak ve serbest titreşim davranışını incelemek için daha uygundur; iki yöntem aynı modelde karşılaştırılabilir.

Mod birleştirme: Her moddan gelen en büyük iç kuvvetler aynı anda oluşmadığı için doğrudan toplanmaz; modlar istatistiksel olarak birleştirilir. Periyotları birbirine yakın modların etkileşimini hesaba katan Tam Karesel Birleştirme (CQC, %5 sönüm) kuralı genel olarak tercih edilir; periyotlar birbirinden iyice ayrıksa SRSS (karelerin toplamının karekökü) aynı sonuca yaklaşır. TBDY’deki birleştirme kuralını madde 4.8.3’ten kontrol edin.

Resmî program dokümanıyla doğrulandı Kaynak: ideCAD – modal etkin kütleler; CSI Bilgi Bankası – Ritz ve özvektörler

Mod birleştirme ile bulduğum taban kesme kuvveti, eşdeğer deprem yükünden çok küçük. Ne yapmalıyım?

TBDY, mod birleştirme yöntemiyle bulunan taban kesme kuvvetinin, eşdeğer deprem yükü yöntemiyle bulunan değerin belirli bir oranından (γ_E) küçük olmasına izin vermez; küçükse iç kuvvetler aradaki oranla büyütülür (büyütme katsayısı 1’den küçük alınmaz).

• Binada A1, B2 veya B3 düzensizliği varsa γ_E = 0,90
• A1, B2 veya B3 düzensizliklerinin hiçbiri yoksa γ_E = 0,80
• Dıştan rijit perdelerle çevrili bodrumlu binalarda büyütme yalnızca bodrumun üstündeki bölüme uygulanır.

Uygulama: V_tB < γ_E·V_tE ise tüm deprem iç kuvvetleri ve yerdeğiştirmeleri β_tE = γ_E·V_tE/V_tB ile çarpılır. Örnek: V_tE = 2.133 kN, düzensizlik yok (γ_E = 0,80), mod birleştirme V_tB = 1.500 kN. 0,80·2.133 = 1.706 kN > 1.500 kN olduğundan β_tE = 1.706/1.500 = 1,14.

Neden küçük çıkar? Mod birleştirmede tüm kütle tek modda toplanmaz ve CQC birleştirmesi zirve değerleri azaltır; ayrıca Rayleigh periyodu ile modal periyot farklı olabilir. Fark çok büyükse (ör. %50’nin altı) kütle tanımını, mod sayısını ve diyafram atamalarını kontrol edin.

Büyütmenin program raporunda göründüğünü mutlaka kontrol edin; elle kurulan ETABS modellerinde bu adım kullanıcıya kalır (spektrum fonksiyonunun ölçek katsayısı β_tE ile çarpılarak yeniden çözülür).

Resmî program dokümanıyla doğrulandı Kaynak: TBDY 2018 (Resmî Gazete 18.03.2018, sayı 30364 mükerrer; yürürlük 01.01.2019), Madde 4.8.4.1; ideCAD – taban kesme kuvveti ölçek katsayısı

Etkin kesit rijitliği ve göreli kat ötelemesi

Etkin (çatlamış) kesit rijitliği çarpanlarını elle mi girmeliyim?

TBDY 2018, betonarme elemanlarda etkin kesit rijitliği çarpanlarının kullanılmasını ister (Tablo 4.2). ideCAD destek ekibinin forumdaki cevabına göre TBDY 2018 seçildiğinde bu çarpanlar program tarafından otomatik uygulanır; 2007 yönetmeliğinde çatlamış kesit kuralı olmadığı için o modellerde çarpanlar varsayılan olarak 1’dir ve elle girilmelidir.

ETABS gibi genel amaçlı programlarda çarpanlar property modifier olarak elle girilir. CSI bilgi bankasındaki bir kullanıcı makalesi ACI değerlerini örnek verir (kiriş 0,35I_g; kolon 0,70I_g; perdelerde düzlem içi f₁₁/f₂₂; döşemelerde m₁₁, m₂₂, m₁₂). Türkiye’deki projelerde değerleri doğrudan TBDY Tablo 4.2’den alın.

Sık kullanılan çarpanlar (TBDY Tablo 4.2): kolon eğilme 0,70 ve kesme 1,00; kiriş eğilme 0,35; perde düzlem içi eğilme 0,50 ve kesme 0,50; döşeme düzlem içi 0,25; bodrum perdesi düzlem içi eğilme 0,80 (ideCAD dokümanında). Bağ kirişleri ve diğer satırlar için tablonun tamamını yönetmelikten kontrol edin.

ETABS’ta uygulama: Çubuk elemanlarda (kiriş, kolon) Property Modifiers penceresinde eğilme atalet momentleri (I₂₂, I₃₃) çarpılır; kesme alanları 1,0 bırakılır. Perde ve döşeme gibi kabuk elemanlarda düzlem içi rijitlik membran katsayılarıyla (f₁₁, f₂₂, f₁₂) temsil edilir; perdede düşey doğrultudaki membran katsayısı eğilmeyi, f₁₂ kesmeyi kontrol eder. Yerel eksen yönlerini mutlaka kontrol edin; yanlış eksene çarpan vermek en sık yapılan hatadır.

Önemli: TBDY 4.5.8’e göre etkin kesit rijitliği çarpanları yalnızca deprem etkisi içeren yük birleşimlerinde kullanılır. Elle kurulan modellerde düşey yük birleşimlerinin brüt kesit rijitliğiyle çözüldüğünü kontrol edin.

Resmî doküman (program davranışı); çarpan değerleri için TBDY Tablo 4.2 Kaynak: ideCAD forum; ideCAD – etkin kesit rijitliği; CSI – çatlamış kesit (kullanıcı makalesi)

“Göreli kat ötelemesi yüksek” uyarısı alıyorum. Ne yapmalıyım?

TBDY 4.9.1.3’e göre etkin göreli kat ötelemelerinin her iki doğrultuda sınırı aşmaması gerekir. Dolgu duvarlar taşıyıcı sisteme bitişikse betonarme binalarda sınır 0,008κ (κ = 1) olarak uygulanır; dolgu duvarlar esnek derzlerle ayrılmışsa 4.9.1.3(b) seçeneği sınırı iki katına çıkarır. λ katsayısı DD-3 ve DD-2 spektrumlarının oranından gelir, bu yüzden koordinat girişi sonucu doğrudan etkiler.

Hesap: Azaltılmış spektrumla bulunan göreli kat ötelemesi Δ_i, etkin öteleme δ_i = (R/I)·Δ_i ile büyütülür. Kontrol, kattaki en büyük değerle yapılır: λ·δ_i,max/h_i ≤ 0,008κ. λ, hakim periyotta DD-3 spektral ivmesinin DD-2 spektral ivmesine oranıdır.

Örnek: Δ_i,max = 6 mm, R = 8, I = 1 → δ_i,max = 48 mm. h_i = 3.000 mm, λ = 0,40 → 0,40·48/3.000 = 0,0064 ≤ 0,008. Koşul sağlanıyor. λ’yı 1 almak (güvenli tarafta ama gereksiz) aynı binada 0,016 vererek sınırı aşıyormuş gibi gösterir.

ideCAD’in resmî önerileri:

• Analiz ayarlarında bina koordinatlarını kontrol edin (λ katsayısı DD-2 ve DD-3 spektrumlarından gelir).
• Raporda sınırı aşan doğrultuyu ve katları belirleyin; Modal E3 şekil değiştirmiş şeklini inceleyin.
• O doğrultuda taşıyıcı sistem ekleyin, kolonları döndürün veya boyut yönünü değiştirin; %5 dışmerkezlik etkisini dengeleyin.
• Süreksiz çerçeveleri kiriş ekleyerek sürekli hâle getirin; ince-uzun binalarda kısa doğrultuyu güçlendirin; kiriş boyutlarını büyütün.
• Dolgu duvarlar esnek derzle ayrılıyorsa 4.9.1.3(b) seçeneğini kullanın (detayların projede gösterilmesi şartıyla).

Resmî doküman (program); sınır değer ideCAD dokümanında 0,008 olarak doğrulandı Kaynak: ideCAD Yardım – göreli kat ötelemesi uyarısı; ideCAD Yardım – göreli kat ötelemesi hesabı

Malzeme ve eleman boyutları

En düşük beton ve donatı sınıfı nedir?

TBDY 2018’e göre tasarlanan betonarme binalarda en düşük beton sınıfı C25‘tir; donatı olarak B420C ve B500C kullanılır. 2007 yönetmeliğinde C20 ve S420 kullanılabiliyordu; bu fark eski projelerin değerlendirilmesinde sık karıştırılıyor.

Beton sınıfı resmî program dokümanıyla, donatı sınıfı ikincil kaynakla doğrulandı Kaynak: C25: ideCAD (TBDY 7.2.5.3(a): C25–C80 kullanılır); donatı: Merta ve ark. (2025), doi:10.61112/jiens.1518147; S420 notu: ideCAD forum

Kolonlar için en küçük boyut ve eksenel yük sınırı nedir?

Dikdörtgen kesitli kolonlarda enkesitin küçük boyutu 300 mm’den, dairesel kolonlarda çap 350 mm’den az olamaz (7.3.1.1). G + Q + E altında hesaplanan en büyük eksenel basınç kuvveti için A_c ≥ N_dm / (0,40·f_ck) sağlanmalıdır (7.3.1.2); hareketli yük TS 498’e göre azaltılabilir. Koşul sağlanmıyorsa kolon alanı veya beton sınıfı artırılır.

Örnek: N_dm = 2.400 kN, C30 (f_ck = 30 MPa) → A_c ≥ 2.400.000/(0,40·30) = 200.000 mm². 40×50 cm kolon (200.000 mm²) sınırda yeterlidir; 30×60 cm (180.000 mm²) yetersizdir. Aynı kolon C35 ile 171.429 mm² ister.

Hızlı ön boyutlandırma: Kolonun yük alanı (çevresindeki açıklıkların yarıları) × kat sayısı × birim alan yükü ile N_dm tahmin edilir. Konutlarda düşey yük için 10–12 kN/m² kaba bir başlangıç değeri olarak kullanılır; kesin değeri yük analizinden alın.

Resmî program dokümanıyla doğrulandı Kaynak: ideCAD – kolon eksenel kuvvet kontrolü

Güçlü kolon koşulu sağlanmıyor. Ne yapabilirim?

TBDY 7.3.5, düğüm noktasına birleşen kolonların taşıma gücü momentleri toplamının, kirişlerin moment kapasiteleri toplamının en az 1,2 katı olmasını ister: (M_ra + M_rü) ≥ 1,2·(M_ri + M_rj). M_ra ve M_rü düğümün altındaki ve üstündeki kolonların, M_ri ve M_rj düğüme birleşen kirişlerin moment kapasiteleridir. Örnek: kolonlar 180 + 180 = 360 kNm, kirişler 150 + 130 = 280 kNm → 1,2·280 = 336 ≤ 360, koşul sağlanıyor. Kiriş mesnedine fazladan konulan üst donatı M_ri‘yi büyütür ve koşulu bozabilir; bu yüzden “güvenli taraf” diye kirişe fazla donatı koymak burada ters etki yapar. Koşul sağlanmıyorsa kolon boyutu veya donatısı artırılır ya da kiriş kapasitesi (özellikle mesnet üst donatısı) gereğinden fazla değilse azaltılır. Kontrol her deprem doğrultusu ve yönü için, en küçük kolon momentini veren eksenel kuvvetle yapılır.

Kontrolün gerekmediği durumlar (7.3.5.3):

• Düğüme birleşen her iki kolonda N_d ≤ 0,10·A_c·f_ck ise,
• tek katlı binalarda ve kolonların üst kata devam etmediği düğümlerde,
• kirişlerin bağlandığı bir perdenin zayıf doğrultusunda kolon gibi çalıştığı durumlarda.

Bir katta bazı düğümlerde koşul sağlanamıyorsa 7.3.6 uygulanır: o kat için α_i = V_is/V_i ≥ 0,70 (Denk. 7.4) şartı aranır. V_i kat kesme kuvveti, V_is bu kuvvetin güçlü kolon koşulunu sağlayan kolonlar ve perdelerce taşınan kısmıdır. Örnek: V_i = 1.000 kN, V_is = 650 kN → α_i = 0,65 < 0,70, şart sağlanmıyor. Bu şart da sağlanamazsa kolon/perde boyutları artırılır veya sistem rijitleştirilir; aksi hâlde çerçeveler sınırlı süneklik düzeyinde kabul edilerek hesap tekrarlanır. Ayrıntılar için yönetmelik metnine bakın.

Resmî program dokümanıyla doğrulandı Kaynak: TBDY 2018 (Resmî Gazete 18.03.2018, sayı 30364 mükerrer; yürürlük 01.01.2019), Madde 7.3.5–7.3.6; ideCAD – güçlü kolon koşulu; ideCAD – αi ≥ 0,70

Programların TBDY’yi otomatik uyguladığı başlıklar

ideCAD’in 2019’da yayımladığı resmî listeye göre aşağıdaki TBDY başlıkları programda otomatik hesaplanır. Bu liste, “program bunu kendisi yapıyor mu?” sorusu için iyi bir başlangıçtır.

1. Bina sınıflandırması (BYS, DTS, BKS).
2. Taşıyıcı sisteme göre R ve D katsayıları; perdeli veya çaprazlı çerçeveli sistemlerde devrilme momenti koşulları sağlanmazsa o doğrultuda (4/5)R ile yeniden analiz (D değişmez).
3. Taşıyıcı sistem uygulama sınırları (BYS koşulları) ve süneklik düzeyine göre sistem koşulları.
4. Kirişsiz döşemeli sistemlerde iki aşamalı hesap için iki ayrı model.
5. Analiz sonuçlarından tasarım iç kuvvetlerine geçişte ek D (dayanım fazlalığı) büyütmesi.
6. Bodrum gibi alt ve üst bölümlerde farklı R/D kullanılan binalarda ayrı spektrum ve kombinasyonlar.
7. Düşey deprem etkisinin yalnızca ilgili elemanlara uygulanması (4.4.3.1).
8. Perde ve perde gruplarının modellenmesi, tasarım moment ve kesmeleri (7.6.6); boşluklu perdelerin ters üçgen yüklemeyle kontrolü (4.5.4).
9. Bodrum perdeleri, etkin kesit rijitlikleri ve kombinasyonları.
10. Kütle kaydırma ile ek dışmerkezlik kullanıldığında dört modal analiz.

Kaynak: ideCAD forum, 6 Kasım 2019. Bodrumlu binalardaki özel analiz kuralları için: ideCAD Yardım – bodrumlu yapılarda özel analiz kuralları.

Programlar ve modelleme

Piyasada en yaygın kullanılan programlar için meslek forumlarında ve destek kanallarında en sık sorulan soruları ve üreticinin resmî bilgi bankasındaki cevapları özetler. Program sürümleri değiştikçe menü yolları değişebilir; cevaplar ilkeleri anlatır.

ETABS ve SAP2000 (CSI)

“Structure is unstable” veya “ill-conditioned” (sayısal kararsızlık) uyarısı alıyorum.

CSI’a göre bu uyarının başlıca nedenleri: aynı düğüme birleşen birçok elemanda moment serbest bırakması, mafsallı mesnetli kolon tabanında ayrıca moment serbest bırakılması, yapının bir bölümünün mesnetsiz kalması ve komşu elemanlar arasında çok büyük rijitlik farkları. Önerilen adımlar:

• File menüsünden son analiz kaydını (log) inceleyin. CSI’ın ifadesiyle kararsız bir modelin sonuçları güvenilir değildir.
• Aynı düğümde tüm elemanları serbest bırakmayın; gerekiyorsa yalnızca birini serbest bırakın.
• Mafsallı mesnetli kolon tabanında ayrıca moment serbest bırakmayın.
• Kendi ağırlık altındaki şekil değiştirmeyi kontrol edin; beklenen şekle uyuyor mu?
• Uyarının verildiği bölgede mesnetsiz parçaları ve büyük rijitlik farklarını arayın.

Resmî doküman Kaynak: CSI Bilgi Bankası – Numerical instability

Rijit diyafram mı, yarı rijit diyafram mı kullanmalıyım?

Yeterince kalın betonarme döşemelerin çoğunda düzlem içi şekil değiştirme ihmal edilebilir; rijit diyafram neredeyse aynı sonucu daha hızlı verir. Düzlem içi şekil değiştirme önemliyse veya yönetmelik istiyorsa yarı rijit diyafram kullanılmalıdır. TBDY’de A2 (döşeme süreksizliği) ve A3 (planda çıkıntı) düzensizliği olan binalarda döşemelerin iki boyutlu sonlu elemanlarla, yani yarı rijit diyafram olarak modellenmesi istenir (3.6.2.2, 4.5.6.2). Döşemedeki kiriş (chord), kesme ve toplayıcı (collector) kuvvetleri yalnızca yarı rijit diyaframda raporlanır; diyafram tasarımı yapılacaksa bu önemlidir.

Resmî doküman Kaynak: CSI Bilgi Bankası – Rigid vs. Semi-rigid diaphragm; ideCAD – TBDY 3.6.2.2

P-Delta analizini nasıl tanımlamalıyım?

İki yöntem vardır: kütleye dayalı, yinelemesiz (yaklaşık ve hızlı, kat başına tek rijit diyaframlı modellerde uygun) ve yük durumlarına dayalı, yinelemeli (eleman bazında, yerel burkulmayı daha iyi yakalar). Düşey yük tanımlıysa CSI genellikle yinelemeli yöntemi önerir. CSI, ABD yük birleşimleri bağlamında P-Delta kombinasyonu için 1,2G + 0,5Q’yu genel olarak güvenli tarafta kabul eder. TBDY projelerinde ise ikinci mertebe etkileri 4.9.2’deki θ_II göstergesiyle kontrol edilir. Gösterge her kat ve doğrultu için, o katın ortalama azaltılmış göreli ötelemesi (Δ_i,ort), o katın ve üstündeki katların toplam ağırlığı (Σw_k), azaltılmış kat kesme kuvveti (V_i) ve kat yüksekliğinden (h_i) hesaplanır; yapısı θ_II,i ≈ Δ_i,ort·Σw_k/(V_i·h_i) şeklindedir, yani düşey yükün yanal ötelemeyle yarattığı ek momentin deprem momentine oranıdır. Gösterge Denk. 4.36’daki sınırı aşmıyorsa ikinci mertebe etkileri ihmal edilir; aşıyorsa iç kuvvetler β_II büyütme katsayısıyla artırılır (Denk. 4.37); ETABS P-Delta analizi de kullanılıyorsa etkinin iki kez hesaba katılmadığını kontrol edin ve raporda belirtin. ETABS başlangıç P-Delta rijitliğini tüm statik yük durumları, spektral analiz ve zaman tanım alanında analiz için aynı şekilde kullanır. CSI, bu doğrusal olmayan analizi ancak basit doğrusal yük durumları sorunsuz çalıştıktan sonra yapmanızı önerir.

Resmî doküman Kaynak: CSI Bilgi Bankası – P-Delta analysis parameters; ideCAD – TBDY 4.9.2

Modal analizde Ritz mi, özvektör mü?

Bkz. Düzensizlikler, ek dışmerkezlik ve modal analiz. Kısaca: Ritz vektörleri belirli bir yüklemenin uyardığı modları bulur, eksik kütleyi otomatik içerir ve aynı mod sayısında daha yüksek kütle katılımı verir. Özvektörler serbest titreşim davranışını ve model hatalarını incelemek için uygundur.

Resmî doküman Kaynak: CSI Bilgi Bankası – Ritz vs. Eigen vectors

“Unable to complete operation Show Tables” ve “Runtime Error 6 Overflow” hataları

• Show Tables hatası: C:\Windows altında *.tb2 dosyalarını arayıp silin; ETABS’ı açın, herhangi bir şablonla yeni model oluşturun ve Options > Reset Toolbars yapın; ardından modelinizi açın.
• Runtime Error 6 Overflow (model içe aktarırken): içe aktarmadan önce modeli koordinat başlangıcına (0,0,0) yakın konumlandırın.

Resmî doküman (eski sürümler için yazılmış) Kaynak: CSI Bilgi Bankası – ETABS Error FAQ

SAFE’te zımbalama çevreleri üst üste biniyor. Ne yapmalıyım?

Zımbalama nedir? Kirişsiz döşeme veya radye temelde kolon, döşemeyi kesik bir koni biçiminde delip geçmeye çalışır. Kontrol, kolon yüzünden yaklaşık d/2 uzaklıktaki kritik çevrede (u_p) yapılır; d döşemenin faydalı yüksekliğidir. TS 500’de dayanım V_pr = γ·f_ctd·u_p·d biçimindedir; γ (≤ 1) kolondan döşemeye aktarılan momentin etkisini yansıtır. Kenar ve köşe kolonlarda çevre kısalır ve moment aktarımı büyür; bu yüzden en kritik kolonlar genellikle bunlardır.

Çevreler neden üst üste biner? Birbirine çok yakın iki kolon, kolona yakın bir perde ucu veya kolon dibindeki bir boşluk, iki ayrı kritik çevrenin aynı beton alanını paylaşmasına yol açar. Program her kolonu ayrı kontrol ettiğinde ortak alan iki kez sayılır ve sonuç güvensiz tarafta kalabilir. CSI, ACI 318’in bu durum için açık bir kural vermediğini belirtir.

CSI’ın önerdiği çözüm:

• El hesabındaki gibi iki kolonu tek bir bileşik kesit olarak düşünün ve modelde yalnızca bir kolon tanımlayın.
• Statik denge ile iki kolonun yüklerini ve momentlerini bileşik kesitin ağırlık merkezine taşıyın.
• SAFE’in bileşik kesit çevresi için zımbalama kontrolü yapmasına izin verin. Gerekirse punching shear overwrites ile çevreyi elle tanımlayın.

Kontrol yetersizse: döşeme kalınlığını artırın, kolon başlığı veya tabla (drop panel) kullanın, kolon boyutunu büyütün ya da zımbalama donatısı (etriye veya kayma çivisi) tasarlayın. Raporda hangi yönetmeliğin (TS 500, ACI 318 veya Eurocode 2) kullanıldığını belirtin; programdaki varsayılan yönetmelik çoğu zaman ACI’dır.

Resmî doküman (CSI); TS 500 bağıntısı için standart metni esas alın Kaynak: CSI – Overlapping punching-shear perimeters; CSI – Punching-shear formulation

ideCAD, ProtaStructure ve STA4CAD

ideCAD’de 2007 ve 2018 yönetmeliğiyle çözdüğüm aynı modelin deprem kuvvetleri çok farklı çıkıyor.

ideCAD destek ekibinin forumdaki cevabına göre karşılaştırma yaparken:

• Kirişlere oturan ve kirişle bağlantısı olmayan perdeler düşey süreksizlik yaratır; silinmeli.
• Kullanıcı tanımlı elastik spektrum, TBDY 4.2.1.2’deki deprem yükü azaltma katsayısı R_a(T) ile azaltılmalıdır; R_a(T), R, D, I ve T_B‘ye bağlıdır. Yalnızca R’ye bölmek, özellikle kısa periyotlu (perdeli) binalarda kuvveti küçük bulabilir. 2018 spektrumu exportspectrum komutuyla dışa aktarılıp 2007 modeline tanımlanabilir.
• TBDY 2018’de etkin kesit rijitlikleri otomatik uygulanır; 2007 modelinde çarpanlar 1’dir, elle girilmelidir. İki modelin periyotları yakın olmalıdır.
• TBDY 2018’de bu sistem için normal süneklik düzeyi kullanılamayabilir.

Resmî destek cevabı ve TBDY 4.2.1.2 Kaynak: ideCAD forum – TD2007 / TBDY2018 karşılaştırması; ideCAD – azaltılmış tasarım spektrumu (4.2.1.2)

ProtaStructure’da döşemelerin deprem etkisi altındaki tasarımı nasıl yapılıyor?

Diyafram ne yapar? Deprem sırasında kat kütlesinden doğan atalet kuvvetleri döşemede toplanır ve döşeme bu kuvvetleri düşey taşıyıcılara (perde ve kolonlara) aktarır. Döşeme bu sırada yatay düzlemde derin bir kiriş gibi çalışır. TBDY 2018 Bölüm 7.11, yerinde dökülmüş betonarme döşemelerin bu işlev için tasarımını düzenler.

Kontrol edilen üç iç kuvvet:

• Kayma (diyafram kesmesi): Döşemenin düzlem içi kesme dayanımı, özellikle perdelere bağlandığı kesitlerde kontrol edilir.
• Kenar (chord) kuvvetleri: Döşemenin “kiriş gibi” eğilmesinden dolayı kenarlarda çekme ve basınç oluşur; çekme kenarına sürekli boyuna donatı gerekir.
• Toplayıcı (collector) kuvvetleri: Döşemedeki kuvveti perdeye taşıyan hatlarda (perde doğrultusundaki kiriş veya döşeme şeridi) eksenel kuvvet oluşur; bu hatlar ayrıca donatılmalıdır.

Modelleme: Bu kuvvetleri görmek için döşemeler yarı rijit diyafram (kabuk/membran eleman) olarak modellenmelidir; rijit diyafram bu kuvvetleri vermez. Döşemede büyük boşluk, girinti veya perdelerin plan içinde dağınık olması (A2/A3 düzensizlikleri) diyafram kuvvetlerini belirleyici yapar.

ProtaStructure’da: Döşeme geometrisi, malzeme ve sınır koşulları tanımlanır; TBDY 7.11’in istediği deprem yükü parametreleri girilir; analizden sonra program eğilme, kesme ve sehim kontrollerini otomatik yapar ve grafik/sayısal rapor üretir. Diyafram tasarım kuvvetlerinin büyütme katsayıları için Prota’nın TBDY 2018 diyafram tasarım rehberini (PDF) ve yönetmelik metnini kontrol edin.

Program adımları Prota dokümanından; kavramsal açıklama genel mühendislik bilgisi Kaynak: Prota destek – Seismic design of cast-in-place concrete diaphragms to TBDY2018; Prota wiki

Çizim, BIM ve planlama programları

Aşağıdaki başlıklar meslek forumlarında sürekli tekrar eden konulardır. Bunlar için tek bir “doğru cevap” yerine üreticinin resmî dokümanına yönlendirmek en sağlıklısıdır.

Program	En sık sorulan konular	Resmî kaynak
AutoCAD	Ölçekli çıktı ve paftalama, katman standartları, xref yönetimi, blok kütüphaneleri, statik programlardan gelen DWG’lerin temizlenmesi	Autodesk Knowledge Network ve Autodesk Community (Türkçe forum dahil)
Revit	Aile (family) oluşturma, şablonlar, analitik model ile fiziksel model farkı, ETABS/ideCAD/Prota’ya IFC aktarımı, donatı modelleme, metraj tabloları	Autodesk Revit yardım dokümanları, Autodesk Community
Tekla Structures	Çelik birleşim detayları, imalat resimleri, numaralandırma, IFC ile koordinasyon	Tekla User Assistance
Primavera P6 / MS Project	Kritik yol, kaynak yükleme, gecikme analizi, hakediş ile iş programı ilişkisi, revize iş programı	Oracle Primavera ve Microsoft Project dokümanları
Excel	Metraj, hakediş ve fiyat farkı tabloları, donatı metrajı, betonarme kesit hesapları	Kullanıcıların paylaştığı şablonlar (kaynak ve sürüm notu şartıyla)

Baştan sona model kurma iş akışı

En sık sorulan “modelim çalışmıyor” veya “sonuçlar mantıksız” sorularının çoğu, bir adımın kontrol edilmeden bir sonrakine geçilmesinden kaynaklanır. Aşağıdaki akış, bir çerçeve veya çelik çatılı yapının programda kurulmasını on bir adıma ayırır ve her adımın sonunda neyin doğrulanması gerektiğini gösterir.

Adım	Çıktı	Bir sonraki adıma geçmeden önce
1. Veri	Geometri tablosu, AFAD çıktısı, zemin parametreleri	Belirsiz ölçüler danışman veya mimarla teyit edildi; birim dönüşümleri kontrol edildi
2. Malzeme ve ön boyut	Standart listesi, malzeme ve ön kesit tablosu	Hangi hesabın hangi standarda göre yapılacağı yazıldı; ön boyutlar kaba elle hesapla sınandı
3. Yük hesabı	Excel’de yük tablosu ve programa aktarım tablosu	Her yükün birimi, yönü ve etki genişliği yazıldı
4. Geometri	Yüksüz 3B model	Eleman ve düğüm sayısı beklenenle aynı; çift eleman ve bağlanmamış düğüm yok
5. Yük, mafsal, mesnet	Yüklü model	Her yük deseni ekranda gösterildi; toplamlar el hesabıyla karşılaştırılmaya hazır
6. Deprem tanımı	Spektrum fonksiyonu, kütle kaynağı, modal ve spektrum durumları	Spektrum grafiği köşe periyotlarında doğru kırılıyor
7. İlk analiz	Analiz edilmiş model, doğrulama tabloları	Uyarısız çözüm; taban reaksiyonu, kütle, periyot ve mod şekilleri makul (bkz. Model doğrulama: analiz bitti, sonuç doğru mu?)
8. Kombinasyonlar	Tasarım, servis ve zarf kombinasyonları	Spektrum taban kesmesi gerekiyorsa ölçeklendi
9–10. Tahkikler	Öteleme, sehim, kesit, temel tabloları	Her tahkikin hüküm cümlesi yazıldı
11. Rapor	Teknik rapor ve ekler	Raporda kullanılan model sürümü belirtildi

Bu iş akışı, Dr. Ümit N. Arıbaş’ın MP1 Depo Yapısı – SAP2000 Uygulama Rehberi (11 iş paketi, ders materyali) esas alınarak genelleştirilmiştir. Rehberdeki projeye özgü sayısal değerler buraya alınmamıştır. Menü yolları SAP2000 v22–v26 İngilizce arayüzüne göredir; ETABS’ta karşılıkları benzerdir.

Modelleme ilkeleri ve sık yapılan hatalar

Dosya, birim ve sürüm disiplini

• Birimi her açılışta kontrol edin (ör. kN, m, °C). E ve f_y gibi değerleri MPa yerine kN/m² cinsinden girmek gerekir; bu, en sık yapılan tek hatadır.
• Hesapları Excel’de tutun ve programa yalnızca sonuçları aktarın; değeri kopyalamadan önce birimini doğrulayın.
• Her adımın sonunda modeli yeni bir sürüm olarak kaydedin (v01_malzeme, v02_geometri, v03_yuklu…). Eski sürümleri silmeyin: bir hatayı geriye doğru izlemenin tek yolu budur.
• Dosya, kesit ve grup adlarında Türkçe karakter ve boşluk kullanmayın; kısa ve sistemli adlar seçin.

Geometri

• Modeli doğrudan çizmeden önce grid (referans çizgileri) tablosunu hazırlayın. Ordinatları yeterli ondalıkla girin; yuvarlanmış ara ordinatların toplamı toplam boyu tutmayabilir.
• Elemanları gruplara çizildikleri anda atayın (kolon, başlık, örgü, aşık, çapraz…). Gruplar yük atamayı, tasarımı ve sonuç almayı kolaylaştırır. Kopyalama (Replicate) sonrasında grup üyeliğini kontrol edin.
• Çizimden sonra düğümleri birleştirin (Merge Joints) ve çift elemanları arayın. Beklenen eleman ve düğüm sayısını önceden hesaplayıp tablolardaki satır sayısıyla karşılaştırın.
• Çelik çatılarda boyuna yönde yanal rijitlik (çatı düzlemi çaprazları, düşey çaprazlar) unutulursa yatay yükü yalnızca kolonlar taşır ve makaslar düzlem dışında kararsız kalabilir.

Malzeme ve öz ağırlık

• Öz ağırlığı iki kez saymayın. Çatı ağırlığı (kaplama, aşık, makas dahil) birim alan yükü olarak giriliyorsa çelik malzemeyi ağırlıksız tanımlayın; programın öz ağırlığı hesaplaması isteniyorsa yalnızca kaplama ve tesisat yükünü girin. Hangi yolun seçildiğini rapora yazın.
• Ağırlıksız malzeme kullanıldıysa tasarım bittiğinde gerçek çelik ağırlığını hesaplayıp varsayılan çatı yüküyle karşılaştırın; fark büyükse yükü güncelleyip analizi yenileyin.
• Kütle kaynağı ile yük desenleri tutarlı olmalıdır: öz ağırlık kütlesi, ağırlık çarpanı 1 olan desenden gelir; ağırlıksız elemanların kütlesi ilgili sabit yük deseninden gelir.

Kesitler ve etkin rijitlik çarpanları

• Betonarme kesitlerde donatı yerleşimini “tasarlanacak” olarak bırakın; kontrol amaçlı mevcut donatı girilecekse “kontrol” seçeneğini kullanın.
• Etkin kesit rijitliği çarpanlarını TBDY 2018 Tablo 4.2’den alın (bkz. Etkin kesit rijitliği ve göreli kat ötelemesi). TBDY’ye göre bu çarpanlar yalnızca deprem içeren birleşimlerde kullanılır. Programda kesite atanan çarpanlar çoğu sürümde tüm yük durumlarında geçerli olduğundan, düşey yük tasarımını brüt rijitlikli ayrı bir model sürümüyle yapmak gerekebilir; kullandığınız sürümün dokümanını kontrol edin.
• Mevcut bina değerlendirmesi (TBDY Bölüm 15) ve riskli yapı tespitinde (RYTEİE) farklı çarpanlar kullanılır (bkz. RYTEİE 2019: sahada ve hesapta neler yapılır?); yeni bina tasarımında bu değerleri karıştırmayın.

Serbestleştirmeler ve mesnetler

• Mesneti yalnızca taban düğümlerine atayın. Kolon başına veya makasa yanlışlıkla mesnet atamak yapıyı sabitler ve sonuçları anlamsız kılar.
• Kolon başı mafsalı, kolonun üst ucuna (genellikle J ucu) M22 ve M33 serbestleştirmesiyle verilir. Elemanın I ve J uçlarını Frame Information penceresinden doğrulayın.
• Kafes örgü çubuklarında (düşey ve çaprazlar) iki uçta M22 ve M33 serbest bırakılır; başlıklar sürekli bırakılır. Tüm çubuklar pimli yapılırsa makas düzlem dışında mekanizma olabilir.
• Bir elemanın iki ucunda birden burulmayı (T) serbest bırakmayın; eleman kendi ekseni etrafında serbest döner ve “instability” uyarısı alınır.
• Yalnızca çekme çalışan çaprazlar (yuvarlak çubuk) doğrusal olmayan çözüm gerektirir; ilk modelde çift köşegenle doğrusal çözüm yapıp sonucu yorumlayın.

Yük atama

• SAP2000’de “Gravity” yönünde pozitif değer aşağı etkir. Global Z seçilirse aşağı yük negatif girilir; işaret hatası yükü yukarı çevirir.
• “Add to Existing” ile “Replace Existing” arasındaki farka dikkat edin; aynı hatta iki kez yük girmek, taban reaksiyonu kontrolünde ortaya çıkar.
• Etki genişliğini yükün türüne göre seçin: ölü yük eğik yüzey alanına, kar yükü yatay izdüşüme göre hesaplanır.
• Rüzgâr yüzeye diktir. Eğik çatıda yükü global X ve Z bileşenlerine ayırın; emmede bileşenlerin yönü tersine döner. Her rüzgâr yönü (±X, ±Y) ayrı bir desen olmalıdır.
• Zemine oturan döşemenin hareketli yükü üst yapı kolonlarına yüklenmez ve deprem kütlesine katılmaz; yalnızca temel ve zemin kontrolünde kullanılır.

Deprem tanımı

• Spektrumu Excel’de hazırlayıp (bkz. Deprem tehlikesi ve tasarım spektrumu) iki sütunlu metin dosyası olarak içeri alın; köşe periyotlarını (T_A, T_B, T_L) tabloya ayrıca ekleyin. Türkçe Excel’in ondalık virgülünü noktaya çevirin ve fonksiyonu mutlaka grafik olarak kontrol edin.
• Fonksiyon azaltılmış spektrum S_aR(T) ise ölçek çarpanı yalnızca g’dir (kN–m biriminde 9,81); ayrıca R veya I/R uygulanmaz. Elastik spektrum girilirse R_a(T) periyoda bağlı olduğu için tek bir ölçek çarpanı yeterli değildir.
• Spektrum yük durumlarında mod birleştirme için CQC, sönüm için %5 kullanılır; doğrultu olarak X ve Y için ayrı durumlar tanımlanır.
• Kütle kaynağını “From Loads” seçip sabit yükleri 1,0, hareketli ve kar yüklerini TBDY’deki katılım katsayılarıyla ekleyin.
• Rijit döşemesi olmayan (kafes, çaprazlı) çatılarda diyafram ataması yapılmaz. Bu durumda TBDY’nin ±%5 ek dışmerkezlik koşulu ortadan kalkmaz; nasıl karşılandığını raporda açıklayın (bkz. Düzensizlikler, ek dışmerkezlik ve modal analiz).

Kombinasyonlar ve zarflar

• Çelik elemanlar (ÇYTHYE 2016) ve betonarme elemanlar (TS 500 ve TBDY) için ayrı kombinasyon kümeleri tanımlayın; ayrıca sehim ve deplasman için servis kombinasyonları oluşturun.
• Spektrum sonuçları işaretsizdir; program, içeren kombinasyonlarda en büyük ve en küçük değeri verir. Yine de iki yön birleşimini (E_x + 0,3E_y ve 0,3E_x + E_y) ayrı ayrı yazın.
• Toplama için “Linear Add”, en elverişsizi bulmak için “Envelope” kullanın.
• Tasarım modüllerinde programın kendi varsayılan kombinasyonlarını listeden çıkarıp yalnızca sizin tanımladıklarınızı seçin.
• Spektrum taban kesme kuvvetini eşdeğer deprem yüküyle karşılaştırın ve gerekiyorsa TBDY 4.8.4.1’e göre büyütün; ölçek, γ_E (0,80 veya 0,90) ile hesaplanır, 1,0 ile değil (bkz. Düzensizlikler, ek dışmerkezlik ve modal analiz).

Model doğrulama: analiz bitti, sonuç doğru mu?

İlk analizden sonra, kombinasyon ve tasarım adımına geçmeden önce aşağıdaki kontroller yapılmalıdır. Bu tablo, “program çözdü ama sonuç tuhaf” sorusunun standart cevabıdır.

Kontrol	Nasıl yapılır	Beklenti	Sapma varsa ilk bakılacak yer
Uyarılar	Çözüm penceresindeki mesajlar; Check Model	“Analysis complete”; ill-conditioned, unstable, zero stiffness uyarısı yok	Fazla serbestleştirme, birleşmemiş düğüm, eksik çapraz
Statik denge	Base Reactions tablosunda her yük deseni için ΣFZ	El hesabındaki toplam yükle yaklaşık %1 içinde; düşey yükte yatay reaksiyon ≈ 0	Yüklenmemiş veya iki kez yüklenmiş hat; işaret hatası
Kütle	Assembled Joint Masses toplamı	W/g ile uyumlu	Kütle kaynağı, ağırlıksız malzeme, eksik desen
Periyot	Modal Periods tablosu; el tahmini T ≈ 2π√(m/K), konsol kolonda k = 3EI/H³	Aynı mertebe; 3–5 kat fark model hatasıdır	Kolon başı serbestliği, rijitlik çarpanı, kütle
Kütle katılımı	Modal Participating Mass Ratios	Her doğrultuda toplam ≥ %95 (TBDY 4.8.1.2)	Yerel (aşık, çubuk) modlar: mod sayısını artırın veya Ritz vektörü kullanın
Mod şekilleri	Deforme şekil ve animasyon	1. ve 2. mod öteleme, 3. mod burulma veya ters öteleme gibi fiziksel şekiller	Tek bir elemanın büyük hareketi, makasın düzlem dışı yatması: eksik bağ veya serbestleştirme
Düşey şekil değiştirme	Ölü yük altında açıklık ortası yer değiştirmesi	mm mertebesinde, sınırın altında	Kesit veya malzeme birimi, mesnet
Eksenel kuvvet işaretleri	Makas çubuklarında N diyagramı	Düşey yükte üst başlık basınç, alt başlık çekme	Ters yük yönü, yanlış eleman bağlantısı

Tahkik ve tasarım modüllerinde dikkat edilecekler

• Göreli kat ötelemesi: Spektrum fonksiyonu azaltılmış olduğundan programın verdiği yer değiştirmeler de azaltılmıştır; etkin ötelemeyi bulmak için (R/I) ile büyütün ve λ, κ katsayılarıyla TBDY 4.9.1’e göre kontrol edin (bkz. Etkin kesit rijitliği ve göreli kat ötelemesi). κ malzemeye bağlıdır; dolgu duvarların durumu ise 0,008κ ile 0,016κ sınırları arasındaki seçimi belirler.
• Sehim: Servis kombinasyonlarını kullanın ve mesnet düğümlerinin yer değiştirmesini çıkararak göreli sehimi hesaplayın. Açıklık ortasında düğüm yoksa elemanı bölün (Divide Frames) ve analizi yenileyin. Eğik çatı aşıklarında zayıf eksen sehimini ayrıca kontrol edin.
• Çelik tasarım: ÇYTHYE 2016, AISC 360 yaklaşımına dayandığı için SAP2000’de AISC 360 (YDKT/LRFD) seçilir. Programın ABD’ye özgü sismik hükümlerini devre dışı bırakırsanız, TBDY’nin çelik yapılar için öngördüğü deprem koşullarını ayrıca kontrol etmeniz gerekir. Tasarım gruplarını tanımlayın ve yanal destek uzunluklarını (Unbraced Length) her eleman türü için gerçek destek noktalarına göre girin; yüksek kapasite oranlarının en sık nedeni yanlış burkulma boyudur.
• Yineleme: Kesit değiştiğinde analiz yeniden çalıştırılır; tüm elemanlar kapasite oranı 1,0’ın altında kalana kadar döngü sürer (Şekil 4).
• Betonarme: Sürümünüzde TS 500 tasarım kodu yoksa iç kuvvetleri tablodan alıp P–M etkileşimini ayrı bir hesapla yapın. Kolon donatı oranının yönetmelik sınırları içinde kaldığını ve N_d ≤ 0,40·f_ck·A_c koşulunu (TBDY 7.3.1.2) kontrol edin. Kolon kısa kenarının en az 300 mm olması gerekir (TBDY 7.3.1.1).
• Temel modeli: Üst yapı modelini bozmamak için ayrı bir dosyada çalışın. Temel plağını deprem kütlesine katılmaması için kütlesiz bir malzemeyle tanımlayın, ağırlığını yük olarak verin. Zemini alan yayı (yatak katsayısı, kN/m³) ile modelleyin; zemin gerilmesi σ = k·U₃‘tür. Doğrusal yaylarda çekme çıkan bölgeler temelin ayrıldığını gösterir; bunlar yalnızca basınç çalışan yaylarla (doğrusal olmayan çözüm) veya elle değerlendirilmelidir. Yay reaksiyonları toplamının düşey yüke eşit olduğunu kontrol edin.

Raporlama ve teslim

• Rapor iskeleti: giriş ve standartlar, yapı tanımı ve veriler, malzeme ve ön boyutlandırma, yük analizi, taşıyıcı sistem modeli (birimler, eleman tipleri, serbestleştirmeler, mesnetler), deprem hesabı, model doğrulaması, kombinasyonlar, tahkikler, sonuç.
• Her tahkikin sonunda bir hüküm cümlesi yazın; örneğin “D/C = 0,84 < 1,0 → sağlanır”.
• Her kabul için gerekçe ve kaynak verin; programın ham tablolarını yapıştırmak yerine gerekli sütunları seçip birim ve başlık ekleyin.
• Şekilleri beyaz arka plan ve okunur yazı boyutuyla, sıralı dosya adlarıyla kaydedin.
• Ekler: Excel hesapları, model dosyası ve modelin metin çıktısı (SAP2000’de .s2k). Raporda hangi model sürümünün kullanıldığını yazın.

Bu iş akışı, Dr. Ümit N. Arıbaş’ın MP1 Depo Yapısı – SAP2000 Uygulama Rehberi (11 iş paketi, ders materyali) esas alınarak genelleştirilmiştir. Rehberdeki projeye özgü sayısal değerler buraya alınmamıştır. Menü yolları SAP2000 v22–v26 İngilizce arayüzüne göredir; ETABS’ta karşılıkları benzerdir.

Sahada ve büroda çalışanlar için

Bu bölüm şantiye mühendisleri, şantiye şefleri, proje müellifleri ve denetim mühendislerinin günlük işte en çok başvurduğu mevzuatı, sorumlulukları ve kontrol listelerini bir araya getirir.

Mevzuat ve standart kütüphanesi

En sık başvurulan temel metinler aşağıdadır. Tarih ve sayılar, ilgili kaynaklarda doğrulanmıştır; değişiklikler için daima mevzuat.gov.tr’deki güncel metne bakın.

Metin	Kapsam	Tarih / not
Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (TBDY 2018)	Yeni binaların deprem tasarımı, mevcut binaların değerlendirilmesi ve güçlendirilmesi	RG 18.03.2018, 30364 (mükerrer); yürürlük 01.01.2019
TS 500 – Betonarme Yapıların Tasarım ve Yapım Kuralları	Betonarme tasarım ve yapım kuralları; net beton örtüsü (9.5.1, Çizelge 9.3), kalıp alma (5.5)	Şubat 2000 baskısı; TS 500 (1984)’ün revizyonu
TS 498	Yapı elemanlarının boyutlandırılmasında alınacak yüklerin hesap değerleri; hareketli yük azaltması	TBDY’deki kolon eksenel kuvvet kontrolünde atıf yapılır
TS EN 206 ve TS 13515	Beton: özellikler, üretim, uygunluk; TS EN 206’nın uygulama tamamlayıcısı	Üretici öz denetimi ve uygunluk
TS EN 12504-1, TS EN 13791:2019, TS 13685:2023	Karot alma ve deneyi; yapılarda ve öndökümlü beton bileşenlerde yerinde basınç dayanımı tayini	Düzeltme esasları ulusal tamamlayıcı TS 13685’te (bkz. Beton kalitesi, numune alma ve kür)
Çelik Yapıların Tasarım, Hesap ve Yapım Esaslarına Dair Yönetmelik	Çelik yapı tasarımı	RG 04.02.2016; değişiklik RG 15.02.2018
4708 sayılı Yapı Denetimi Hakkında Kanun ve Uygulama Yönetmeliği	Yapı denetim sistemi	Son kapsamlı değişiklik RG 12.06.2025, 32924 (bkz. Yapı denetim sistemi)
Şantiye Şefleri Hakkında Yönetmelik	Şantiye şefi olma şartları, görev ve sorumluluklar, eş zamanlı iş sınırları	RG 02.03.2019; değişiklikler RG 18.11.2022, 06.04.2024 ve 16.09.2025 (bkz. Şantiye şefliği: 2022–2025 değişiklikleri)
Yapı Müteahhitlerinin Sınıflandırılması ve Kayıtlarının Tutulması Hakkında Yönetmelik	Müteahhit yetki belgesi grupları	Değişiklikler 16.09.2025, 27.01.2026, 14.05.2026 (bkz. Yapı denetim sistemi)
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği	Şantiyede İSG yükümlülükleri, koordinatör, sağlık ve güvenlik planı	Yönetmelik: RG 05.10.2013, 28786; değişiklik RG 31.12.2018, 30642 (4. mük.) (bkz. Şantiyede iş sağlığı ve güvenliği)
6306 sayılı Kanun ve Uygulama Yönetmeliği	Afet riski altındaki alanlar, riskli yapı tespiti	Bkz. Riskli Yapı Tespiti Rehberi
4734 ve 4735 sayılı Kanunlar; Yapım İşlerinde Fiyat Farkı Esasları	Kamu ihaleleri, sözleşmeler ve fiyat farkı	Yeni esaslar: CK 10132 (RG 30.07.2025, 32971), 01.09.2025’ten itibaren; ihale ilan tarihindeki esaslar uygulanır (bkz. Hakediş ve fiyat farkında temel kavramlar)

Kaynaklar: TSE standart kataloğu (TS 500 ve diğer TS/TS EN metinleri satın alınarak edinilir); Çelik Yapılar Yönetmeliği (2016), değişiklik (2018); Şantiye Şefleri Yönetmeliği değişikliği (2022); Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği (2013); Fiyat farkı esasları CK 10132 (2025).

Şantiye şefliği: 2022–2025 değişiklikleri

Şantiye Şefleri Hakkında Yönetmelik’te 18 Kasım 2022’de (RG 32017) yapılan değişiklikler, “imza şefliği” tartışmasının merkezindeki eş zamanlı iş sınırlarını yeniden düzenledi. Maddelerin çoğu 31.12.2023’te yürürlüğe girdi. Sonraki iki değişiklik (06.04.2024 ve 16.09.2025) geçici kurallar ve dijital kayıt getirdi; tablonun altındaki kutuya bakın.

Konu	Kural
Eş zamanlı iş sınırı (mimar/mühendis)	Toplam inşaat alanına göre: 1.500 m² ve altı en fazla 4 iş; 4.500 m² ve altı en fazla 3 iş; 7.500 m² ve altı en fazla 2 iş
Tek başına yürütülmesi gereken işler	7.500 m²’yi aşan işler ve kamu yatırımları, başka bir şantiye şefliğiyle birlikte yürütülemez
Tek iş sayılanlar	Aynı adada, aynı yapı sahibi ve aynı müteahhide ait işler
Yıkım işleri	Alanına bakılmaksızın yapım işleriyle birlikte sayılır
Sayıdan düşülenler	Yapı kullanma izin belgesi veya iş bitirme tutanağı alınmış işler
Görev engeli	75 yaşını doldurmuş olmak veya şantiyede fiilen devamlı görev yapmaya engel bir durum
Deneyim	Yalnızca işin tamamında görev alınarak bitirilmiş ve EKAP veya Şantiye-M (eski adıyla e-Şantiye Şefi) sisteminde kayıtlı üst yapı işleri sayılır
Kayıt yükümlülüğü	Şantiye faaliyetleri Şantiye-M sistemine işlenir; 01.01.2026’dan itibaren elektronik şantiye defteri Şantiye-M mobil uygulaması üzerinden tutulur ve usta kaydı zorunludur
Teknik öğretmen ve teknikerler	Belirli yapı sınıflarında, 1.500 m², 17,50 m yükseklik ve en fazla iki bodrum katla sınırlı işlerde, aynı anda en fazla 3 iş

Kaynak: Alomaliye – Şantiye Şefleri Hakkında Yönetmelikte Değişiklik (18.11.2022). Şantiye şefinin görev ve sorumluluklarının tam listesi için 2019 tarihli yönetmeliğin güncel metnine bakın.

Şantiyede iş sağlığı ve güvenliği

Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği (RG 05.10.2013, 28786), 6331 sayılı Kanun’un 30. maddesine dayanır ve AB’nin 92/57/EEC sayılı direktifiyle uyumludur. Sahada en sık sorulan yükümlülükler:

• Koordinatör ve plan: Aynı şantiyede birden fazla işveren veya alt işveren çalışıyorsa sağlık ve güvenlik koordinatörü görevlendirilir; koordinatör tasarım aşamasında sağlık ve güvenlik planını ve dosyasını hazırlar, uygulamada günceller.
• Ön bildirim: 30 iş gününden uzun sürecek ve aynı anda 20’den fazla çalışanın bulunacağı ya da toplam iş hacmi 500 yevmiyeyi aşacak işlerde işe başlamadan önce bildirim yapılır ve bildirim şantiyeye asılır.
• Sorumluluk devredilmez: Koordinatör görevlendirilmesi, işverenin ve proje sorumlusunun sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.
• Yüksekte çalışma: Önce toplu koruma (korkuluk, platform, ağ, iskele) sağlanır; düşme durdurucu sistemler ancak toplu korumanın mümkün olmadığı yerlerde kullanılır. Güvenlik ağları TS EN 1263-1/-2’ye uygun olmalıdır.
• Korkuluk: En az 1 m yükseklikte, en az 15 cm topuk levhalı ve ara korkuluklu olmalı; ara boşluklar 47 cm’yi geçmemeli ve korkuluk en az 125 kg yüke dayanıklı olmalıdır.
• 2018 değişikliği: RG 31.12.2018, 30642 (4. mükerrer) ile yönetmeliğe Ek-5 eklendi; güncel yükümlülükler için değişiklikle birlikte konsolide metni okuyun.

Kaynaklar: Yönetmelik metni (Alomaliye); Resmî Gazete, 05.10.2013; değişiklik, 31.12.2018. 2025 iş kazası verileri için bkz. Şantiye güvenliği.

Beton dökümü öncesi kontrol listesi

Aşağıdaki liste, şantiye şefi ve denetim mühendisinin döküm öncesi birlikte yürüyebileceği bir kontrol şablonudur. Proje, şartname ve ilgili standartlarla birlikte kullanılmalıdır.

Kontrol	Neye bakılır
Proje ve revizyon	Uygulanan paftanın son revizyon olduğu; statik ve mimari projenin uyumu
Kalıp	Ölçü, şakül ve terazi; kalıp ve iskele sisteminin taşıyıcılığı ve bağlantıları; temizlik ve kalıp yağı; sızdırmazlık
Donatı çapı ve adedi	Projedeki çap, adet ve aralıklarla birebir uyum; donatı sınıfı (B420C/B500C) ve etiketleri
Etriye ve çiroz	Sarılma bölgelerinde sıklaştırma; 135° kancalar; çirozların doğru yerleştirilmesi
Bindirme ve kenetlenme	Bindirme boylarının ve yerlerinin projeye uygunluğu; kolon–kiriş birleşimlerinde donatı yerleşimi
Paspayı	Paspayı takozlarının yeterli sayıda ve doğru boyda olması (TS 500 Çizelge 9.3)
Tesisat ve boşluklar	Kiriş ve perdelerde projede gösterilmeyen boşluk açılmaması; tesisat geçişlerinin statik projeyle uyumu
Beton siparişi	Dayanım sınıfı, çevresel etki (maruziyet) sınıfı, klorür sınıfı, kıvam, en büyük agrega boyutu ve döküm hacmi; mikser ve pompa planı; teslimde irsaliye ve çökme kontrolü
Numune	Laboratuvar personelinin yapı denetim gözetiminde EBİS/RFID ile numune alması; kalıplar, saklama ve taşıma planı (bkz. Beton kalitesi, numune alma ve kür)
Hava koşulları	Sıcak, soğuk ve rüzgârlı hava için önlemler; kür planı
İSG	Döküm sırasında kalıp altına geçişin kapatılması; pompa ve mikser manevra alanları; yüksekte çalışma önlemleri
Tutanak	Denetim kuruluşunun kalıp ve donatıyı teslim alması; döküme nezaret (2025 değişikliğine göre keyfî kaçınma fesih sebebi)

Statik proje teslim öncesi kontrol listesi

Proje müelliflerinin ve proje denetim mühendislerinin sık atladığı kontroller. Her satır, TBDY 2018: sık sorulanlar bölümündeki ilgili soru-cevaba bağlanır.

Kontrol	Ayrıntı	Bkz.
Zemin raporu uyumu	Yerel zemin sınıfı, zemin parametreleri, sıvılaşma değerlendirmesi ve temel önerileri modelle tutarlı mı?	2.5
Koordinat ve spektrum	AFAD’dan alınan SS, S1 değerleri doğru koordinata mı ait? λ katsayısı buna bağlı	3.1, 3.3
Bina sınıflandırması	Bina kullanım sınıfı, önem katsayısı, bina yükseklik sınıfı ve deprem tasarım sınıfı	3.5
Düzensizlikler	A1, B1, B2 ve diğer Tablo 3.6 düzensizlikleri; hesap yöntemi seçimine etkisi	3.2
Modal analiz	Her iki doğrultuda etkin kütle toplamı ≥ %95	3.2
Taban kesme kuvveti	γE ile büyütme uygulandı mı?	3.2
Etkin kesit rijitlikleri	Tablo 4.2 çarpanları deprem kombinasyonlarında uygulandı mı?	3.3
Göreli kat ötelemesi	Her iki doğrultuda sınırlar sağlanıyor mu? 4.9.1.3(b) kullanıldıysa detaylar çizildi mi?	3.3
Kolonlar	Minimum boyut, eksenel kuvvet sınırı, güçlü kolon koşulu, sargı bölgeleri	3.4
Malzeme	C25–C80 beton, B420C/B500C donatı; paftalarda açıkça yazılı mı?	3.4
Çizimler	Model ile çizimlerin eşleşmesi; donatı detayları, bindirme yerleri ve kesitler	6.4

Hakediş ve fiyat farkında temel kavramlar

• Metraj ve ataşman: Hakedişteki her miktar, ölçü ve hesap gösteren ataşmanlarla belgelenmelidir; anlaşmazlıkların büyük kısmı ataşman eksikliğinden çıkar.
• Fiyat farkı: 4734 sayılı Kanun’a göre ihale edilen yapım işlerinde fiyat farkı, 30.07.2025 tarihli ve 32971 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan 10132 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı ile belirlenen yeni esaslara göre hesaplanır; yeni esaslar 01.09.2025’ten itibaren uygulanır. Bir işte hangi esasın geçerli olduğu, ihalenin ilan tarihinde yürürlükte olan esasa göre belirlenir; eski işlerde 2013/5217 sayılı BKK uygulanmaya devam edebilir. Yeni esaslar süre uzatımı ve revize iş programı (7/4), yeni birim fiyatlar (6/8) ve endeks tablolarında değişiklik getirdi.
• İşçilik endeksi: KİK’in 30.09.2026 tarihli 2026/DK.D-332 sayılı düzenleyici kararına göre işçilik girdisinde TÜFE (2025=100) genel endeksi kullanılır. Hesaplarda kullanılan endeks ayını, baz yılını ve katsayıları açıkça yazın.
• Uygulama yönetmeliği: Yapım İşleri İhaleleri Uygulama Yönetmeliği’nde 09.04.2026’da değişiklik yapıldı (RG 33219); hakediş ve süre uzatımı sorularında güncel metni kontrol edin.
• Süre uzatımı ve fiyat farkı: Uzatılan sürede fiyat farkı hesaplanıp hesaplanamayacağı gibi sorular için Bakanlığın Yüksek Fen Kurulu görüşlerine bakılabilir.
• Belgeleme: Şantiye günlüğü, tutanaklar ve fotoğraflar, hem hakediş hem de olası uyuşmazlıklarda en güçlü kanıttır.

Fiyat farkı nasıl hesaplanır?

4734 sayılı Kanun’a göre ihale edilen yapım işlerinde temel bağıntı şudur: F = A_n × B × (P_n − 1).

• F: fiyat farkı tutarı (TL).
• A_n: ilgili hakediş döneminde sözleşme fiyatlarıyla gerçekleştirilen iş tutarı (TL).
• B = 0,90: hakedişin %90’ı fiyat farkına esas alınır; kalan %10 yüklenici kârı sayılır ve fiyat farkı ödenmez.
• P_n: fiyat farkı katsayısı. Her girdi için güncel endeksin temel endekse oranı, o girdinin sabit katsayısıyla çarpılıp toplanır. Girdiler: işçilik (a), metalik olmayan mineral ürünler (b1), demir-çelik (b2), akaryakıt (b3), diğer katı/sıvı yakıtlar (b4), ağaç ve mantar ürünleri (b5), diğer malzemeler (b6) ve makine-ekipman amortismanı (c). Temel endeks ihale ayına, güncel endeks işin yapıldığı aya aittir.

Sabit katsayılar idare tarafından ihale dokümanında belirlenir, toplamı 1,00’dır ve sözleşme süresince hiçbir gerekçeyle değiştirilemez; iş artışı veya azalışında yeniden hesaplanmaz.

Yüklenici kusurlu gecikme: Yüklenici kendi kusuruyla iş programının gerisinde kalırsa, imalatlar programa yetişene kadar programdaki ayın endeksi ile işin fiilen yapıldığı ayın endeksinden düşük olanı kullanılır. Böylece gecikme yükleniciye kazanç sağlamaz.

Süre uzatımı (2025 değişikliği): Mücbir sebep veya idareden kaynaklanan gecikmede revize iş programı yapılır; olaydan önceki ayların ödenek dağılımı değiştirilemez ve fiyat farkı revize programa göre hesaplanır.

P_n < 1 ise F eksi çıkar; yani endeksler düşerse fiyat farkı yükleniciden kesilir.

Çözümlü örnek (kurgusal katsayı ve endeksler)

Sabit katsayılar: a = 0,30, b1 = 0,25, b2 = 0,25, b3 = 0,10, c = 0,10 (toplam 1,00). Endeks oranları (güncel/temel): işçilik 1,40; mineral ürünler 1,20; demir-çelik 1,10; akaryakıt 1,30; makine 1,15.

P_n = 0,30·1,40 + 0,25·1,20 + 0,25·1,10 + 0,10·1,30 + 0,10·1,15 = 0,420 + 0,300 + 0,275 + 0,130 + 0,115 = 1,240.

A_n = 2.000.000 TL ise F = 2.000.000 × 0,90 × (1,240 − 1) = 432.000 TL.

Sık hatalar: temel endeks olarak sözleşme ayını almak (doğrusu ihale ayı), endekslerin yayımlanmadığı ayda tahmini endeks kullanmak (2025 değişikliğiyle önceki ayın endeksi kullanılıp sonraki hakedişte düzeltiliyor) ve TÜFE baz yılı değişikliğini (2025=100) atlamak.

İkincil kaynak (mevzuat özeti); girdi listesini sözleşmenizdeki formülle karşılaştırın Kaynak: hakedis.org – Yapım işleri ihalelerinde fiyat farkı; CK 10132 değişiklikleri (Alomaliye)

Kaynaklar: Fiyat farkı esasları (CK 10132, RG 30.07.2025); önceki esaslar (BKK 2013/5217); hakedis.org – fiyat farkı mevzuatı; Uygulama Yönetmeliği değişikliği (09.04.2026); ÇŞB Yüksek Fen Kurulu – uzatılan sürede fiyat farkı görüşü (2024).